Pargalı İbrahim Paşa

Pargalı İbrahim Paşa, Makbul İbrahim Paşa, Frenk İbrahim Paşa ya da öldürüldükten sonraki unvanıyla Maktul İbrahim Paşa(1493, Parga – 15 Mart 1536, İstanbul) I. Süleyman saltanatı döneminde 27 Haziran 1523 – 15 Mart 1536 arasında sadrazamlık yapmış, önemli siyasal ve askeri olaylarda rol oynamış Osmanlı devlet adamı. Eşi, Kanuni Sultan Süleyman’ın kız kardeşi Hatice Sultan‘dır. [1]


Kökeni

Bugün Yunanistan‘da kalan Parga yakınlarındaki bir köyde doğdu. Değişik kaynaklarda doğumunda Rum ya da İtalyan kökenli olduğu belirtilmektedir. Babası bir balıkçıydı. 6 yaşında korsanlar tarafından kaçırılarak Manisa‘da dul bir kadına satıldı. Bu kadın İbrahim’in eğitimine önem vererek onu hem keman benzeri bir müzik aletini iyi çalabilecek şekilde hem de birçok alanda en iyi şekilde yetiştirdi.[2] Şehzade Süleyman Manisa’da sancakbeyi olarak görev yaptığı sırada karşılaştığı ve arkadaşlık kurduğu İbrahim’i maiyetine aldı. İbrahim Paşa’nın anne ve babasını sadrazamlığı sırasında İstanbul’a getirttiği kayıtlara geçmiştir.


Yükselişi

Sultan Süleyman’ın maiyetinden idamına kadar geçirdiği yıllar boyunca onun yakın arkadaşı ve danışmanı oldu. I. Süleymanpadişah olduktan sonra onunla birlikte İstanbul’a geldi ve Osmanlı Devleti’nde Sadrazamlık, Anadolu ve Rumeli Beylerbeylikleri ve Seraskerlik (1528/29-1536) dahil olmak üzere en üst düzeylerdeki görevlerde bulundu.

I. Süleyman’ın padişah olması ile birlikte ilk önce Hasodabaşılık görevine atanarak bu noktadan sonra kendi yetenekleri ve padişah ile aralarındaki sıradışı güven ilişkisi sayesinde hızla yükseldi.

1521’de Belgrad’ın Fethinde görev aldı. 1522’de Rodos seferine katıldı. Bu durumdan dolayı İbrahim 1523’te, (Çeşitli kaynaklarda 1522 ve 1524 olarak da tarihlenmektedir.[3]) sadrazamlığa getirildi. Mısır‘da asayişi sağlamakla görevlendirildi ve kendisine MısırBeylerbeyi unvanı verildi. Bu esnada Mısır’da pek çok ıslahat gerçekleştirdi. Macaristan seferine katıldı ve Mohaç Savaşı‘nın kazanılmasında önemli rol oynadı.

Daha sonra Anadolu‘daki Alevi-Türkmen isyanlarını bastırmakla görevlendirildi. Anadolu’da aldığı tedbirlerle isyanları sona erdirdi. I. Viyana Kuşatması ile sonuçlanan 2. Macaristan seferine katıldı. Avusturya imparatorunu Osmanlı sadrazamına eşit sayan 1533 tarihli İstanbul Antlaşması‘nın müzakerelerini bizzat yürüttü. Safevi Devleti‘ne karşı düzenlenen Irakeyn Seferi‘ne öncü birlik olarak katıldı. Tebriz‘i aldıktan sonra padişahın kuvvetleri ile birleşti ve Bağdat‘ın fethinde görev aldı.


İktidarı

İbrahim Paşa’nın dönemindeki gücünü ortaya koyacak en önemli veri; Kanuni Sultan Süleyman tarafından Seraskerlik makamına getirildiğinde İmparatorluğun o güne dek dört tuğla simgelenen gücünün yedi tuğa çıkarılması ve İbrahim Paşa’nın da altı tuğ taşımaya yetkili kılınmış olmasıdır. Padişahtan tek eksiği hilafet tuğudur. Tarihi gerçekliği tartışmaya açık olsa da Kanuni Sultan Süleyman’ın kardeşi Hatice Sultan‘la evlenmesi de iktidarında ilerleme kaydetmesinde büyük rol oynamıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun o dönemde bilinen dünyayı şekillendiren üstün dış politikasının kontrolü tamamen İbrahim Paşa’nın elindedir.

Ayrıca İbrahim Paşa, İstanbul Antlaşması‘yla birlikte Osmanlı sadrazamı olarak Avusturya imparatoruna denk konuma getirilmiştir. Venedik diplomatlarının İbrahim Paşa’ya Muhteşem Süleyman’a atıfla “Muhteşem İbrahim” dedikleri kayda geçmiştir. Fransa ile yürütülen işbirliğinde önemli rolü vardır.

Pargalı İbrahim Paşa’nın en çok konuşulan faaliyetlerinden biri de Mohaç Meydan Muharebesi sonrasında Budin’den İstanbul’a getirerek sarayına diktirdiği mitolojik heykellerdir. Üç güzeller olarak anılan bu heykeller her ne kadar ilgi uyandırsa da bazı çevreler tarafından put olarak görülmüş ve hoş karşılanmamıştır. Heykellerin dikilmesinden birkaç yıl sonra dönemin ünlü şairlerinden Figânî‘nin yazdığı iki mısralık şiir çok konuşulmuştur.

«  Dü İbrāhīm āmed be-deyr-i cihān
Yeki büt-şiken ü yeki büt-nişān »

Figânî’nin şiirinde[4] İbrahim Paşa, “Cihan tapınağına iki İbrahim geldi. Biri putları kırdı, diğeri putları dikti” sözleriyle put dikmekle suçlanmaktadır. İbrahim Paşa bu duruma oldukça öfkelenmiş ve şairin cezalandırılmasını emretmiştir. Figânî 1532 yılında idam edilmiştir.[5]


Ölümü

Makbul İbrahim Paşa’nın ölümüyle ilgili pek çok neden öne sürülmektedir. Avusturya’yla 1533 yılında yapılan barış görüşmeleri sırasında elçilere devletin kudretinden bahsettikten sonra kendi gücünü şöyle vurgulamıştır:

Bu büyük devleti idare eden benim; her ne yaparsam, yapılmış olarak kalır, zira bütün kudret benim elimdedir; memuriyetleri ben veririm, eyaletleri ben tevzi ederim; verdiğim verilmiş, reddettiğim reddedilmiştir. Büyük padişah bir şey ihsan etmek istediği yahut ihsan ettiği zaman bile eğer ben onun kararını tasdik etmeyecek olursam, gayr-i vaki gibi kalır; çünkü her şey; harb, sulh, servet, kuvvet benim elimdedir. [5]

Bu sözlerle İbrahim Paşa’nın iktidar hırsının hangi boyutlara ulaştığı anlaşılmaktadır. Paşa özellikle Irakeyn Seferi sırasında padişahtan kendisini soğutmaya başlamıştır. Defterdar İskender Çelebi‘yi idam ettirmesinin padişahı ondan soğutan nedenlerden birisi olduğu düşünülür[6]. Ayrıca İbrahim Paşa ile ilgili kendisine hediye olarak gönderilen Kur’anları kabul etmediği, Hristiyanlık inancını taşıdığı, eşiyle ilgilenmediği, bazı cinayetleri sakladığı ve Doğu seferleri sırasında boş yere harcamalar yaptığı söylentileri yayılmıştı.

Pek çok tarihçi, yabancı elçilerin İbrahim Paşa’yla görüşmelerine ilişkin hazırladıkları raporlarından yola çıkarak onun iktidar hırsıyla pek çok kararı kendi başına buyruk verdiği savında bulunmaktadır.[7] Bu nedenle, 1536 yılında gücünden kaygılanan Kanuni Sultan Süleyman’ın emri ile öldürüldüğü iddia edilmektedir. Ayrıca Makbul İbrahim Paşa’nın Hürrem Sultan‘ın oğlu olmayan Şehzade Mustafa‘yı desteklemesinden dolayı ölümünde Hürrem Sultan’ın da büyük bir rol oynadığı rivayet edilir.

İbrahim Paşa, Fransızlara verilecek olan kapitülasyonlarla ilgili çalışmalarını yürütürken, 14-15 Mart gecesi iftar için saraya davet edildi. İftardan sonra dört dilsiz cellat tarafından boğuldu.[2] Daha önce Makbul olarak anılırken, ölümünden sonra Maktul olarak anıldı. İbrahim Paşa’nın ölümüyle Fransızlara verilecek olan kapitülasyon antlaşması taslak halinde kaldı ve yürürlüğe girmedi.[5][2]


Ölümünden sonra

Birçok Osmanlı yetkilileri İbrahim Paşa’nın ölümünden sonra devletin zayıfladığı kanaatindeydi. 1537 senesinde Korfu adasını kuşatan Ayas Mehmed Paşa, kaleyi ele geçiremedi. Dönemin Anadolu ve Rumeli Kazaskerleri Korfu Kuşatması’nın başarısızlıkla sonuçlanmasından Ayas Mehmed Paşayı sorumlu tuttular ve Sultan Süleyman’nın seferin sonlarına doğru yaptığı divan toplantısın da şunları dedikleri dikkat çekmiştir, ”Merhum İbrahim Paşa hazretleri olsaydı böyle olmazdı öyle bir Serdar aramızda olsaydı kalenin fethi çoktan müyessere olmuştu” demişlerdir. Bunun üzerine Sultan Süleyman öfkelenerek Anadolu ve Rumeli Kazaskerlerini azletmiştir.[8]


Sicil-i Osmani’deki değerlendirilmesi

Sicil-i Osmani’de şöyle değerlendirilmektedir:

Zengin, akıllı, kibirli ve tedbirsizdi. Aleyhtarı çoktur.[9]

 İbrahim Paşa’yı gösteren 1529 yılına ait bir resim.

Kişiliği

Farsça, Rumca, Sırpça ve İtalyanca bilen İbrahim Paşa, müzik alanında çocukluğundan itibaren yoğun bir eğitim görmüş ve kendisini bu alanda geliştirmiştir. İbrahim Paşa, Roma’ya direnen Anibal‘ın ve Makedonya İmparatorluğu‘nu yöneten Büyük İskender‘in hikayelerini okumaktan hoşlanıyordu. Venedik elçisi Pietro Bragadino’nun 1526 tarihli raporunda İbrahim Paşa’nın zayıf ve ufak tefek yüzlü olduğunu, sultanın en yakın danışmanı konumunda bulunduğunu belirterek şunları kaydetmektedir:

Dünyadaki diğer büyük beylerin neler yaptığı, onların toprakları, ülkeleri konusunda oldukça meraklı; değerli ilginç eşyalar satın alıyor, bilgili biri, kitapları okuyor, ülkesinin kurallarını çok iyi biliyor. Bu paşadan önceleri herkes çok nefret ediyormuş ama şimdi sultanın onu çok sevdiğini gördüklerinden herkes onunla arkadaş olmaya çalışıyor, sultanın annesi, karısı, diğer iki paşa da dâhil. Hiçbiri, hiçbir konuda kendisine karşı gelmiyor. Bu yüzden istediği her şeyi yapabiliyor. Sultanına çok sadık. Halkın önünde hediye almak hoşuna gidiyor, gizli hiçbir hediyeyi kabul etmiyor.[5]

Sanata düşkün olan İbrahim Paşa aynı zamanda büyük bir edebiyat hamisiydi. Avrupa’yı çok yakından takip ediyor ve bilgisini padişaha hissettirmekten de geri kalmıyordu. Birçok araştırmacı ve tarihçi İbrahim Paşa’nın büyük bir diplomat olduğu kanaatindedirler.[5]


Eserleri

13 sene sadrazamlık yapan İbrahim Paşa İstanbul, Mekke, Selanik, Hezergrad (Razgrad) İbrahim Paşa Camii ve Kavala‘da Cami,Mescid, Mektep, Medrese Zaviye, Hamam ve Çeşme gibi eserler inşa ettirmiş ve bunlara vakıflar tahsis ettirmiştir. Önemli bir sanat ve özellikle edebiyat hamisidir.

İbrahim Paşa’nın sarayı bugün Türk-İslam Eserleri Müzesi olarak kullanılmaktadır.


Popüler kültürdeki yeri

Fransız yazar Louis Gardel Pargalı İbrahim Paşa’nın hayatını ele alan Fransızca L’Aurore des bien-aimés adlı bir romanı 1997’de yazmış; bu eser Fransa’da Prix France Télévisions adlı bir ödül kazanmıştır. Bu roman Sevenlerin Şafağı ismiyle Türkçeye çevrilip basılmıştır.[10]

Türk yazarı Cahit Ülkü Masal Olmayan Masallar adını verip hazırladığı üçleme romanın ilk kitabı Pargalı İbrahim Paşa: Kanuni’nin Düşü, Hürrem’in Kabusu olup ikinci kitap Rüstem Paşa, üçüncü kitap ise Suların Getirdiği Padişah 2. Selim olmaktadır.[11]

2003 tarihli Hürrem Sultan dizisinde Serdar Deniz tarafından canlandırıldı. Tims Production‘un yapımladığı ve temel olarak Osmanlı İmparatorluğu padişahı I. Süleyman’ın hayatı üzerine kurgulanan Muhteşem Yüzyıl adlı Türk yapımı tarihî televizyon dizisinde Pargalı İbrahim Paşa, aktör Okan Yalabık tarafından canlandırılmaktaydı. 3 sezon ve 82 bölüm sonunda tarihte yer aldığı şekilde, idam edilerek öldürülmüştür.


Kaynakça

  1. ^ Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2012). Belleten (114).
  2. ^ a b c Jenkins, Hester Donaldson (1911) (İngilizce). Ibrahim Pasha: Grand Vizir of Suleiman the Magnificient. University of Toronto Libraries. ISBN 978-1-152-32717-7.
  3. ^ E.J. Brill’s first encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Volume 2 By Martijn Theodoor Houtsma’a göre 27 Haziran 1524
  4. ^ Güven Kaya, Figânî’nin Ölümü ve Taşlıcalı Yahya Bey’in Bir Şiiri, Atatürk Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 34, Erzurum, 2007
  5. ^ a b c d e Afyoncu, Erhan (2011). Muhteşem Süleyman (Kanuni Sultan Süleyman ve Hürrem Sultan). Yeditepe Yayınevi. ISBN 978-605-4052-55-4. Kaynak hatası: Geçersiz<ref> etiketi: “ErhanAfyoncu” adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme)
  6. ^ Ali Yıldırım, 16. Yüzyılda Büyük Bir Devlet Adamı ve Edebiyat Hamisi Defterdar İskender Çelebi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 10, Sayı 1, Elazığ, 2000
  7. ^ Makbul ve Maktul Pargalı Damat İbrahim Paşa, İbrahim Akkurt-istanbultarih.com
  8. ^ http://www.devletialiyyei.com/savaslar/korfu-kusatmasi-1861.html
  9. ^ https://archive.org/details/sicilliosmani03sruoft
  10. ^ Gardel, Louis (Çev. Ümit Moran Altan), Sevenlerin Şafağı, İstanbul:Can Yayınları,ISBN 975-510-825-4
  11. ^ Ülkü, Cahit (2011 7.bas.). Pargalı İbrahim Paşa – Kanuni’nin Düşü, Hürrem’in Kabusu. İstanbul. ISBN 978-975-10-1698-0.

Kitaplar

  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1983), Osmanlı Tarihi. Cilt 2. Ankara:Türk Tarih Kurumu Yayınları,
  • Ortaylı, İlber (2006) Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, İstanbul: Timaş Yayınları ,say.151
  • Danişmend, İsmail Hâmi (1971), İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. Cilt:2. İstanbul:Türkiye Yayınevi,
  • Gökbilgin, Tayyib “İbrâhîm Paşa, Pargalı, Frenk, Makbûl, Maktûl” Kaynak: İslâm Ansiklopedisi. , 1949. say.908-915
  • Lâtîfî (haz. Ahmet Sevgi) (1986) Enisü’l- Fusaha ve Evsaf-I İbrahim Paşa. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları.
  • Mısıroğlu, Kadir (2010) Makbul ve Maktul İbrahim Paşa, Istanbul: Sebil Yayınları,
  • E.J. Brill’s first encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Volume 2 By Martijn Theodoor Houtsma
  • Bahadıroğlu, Yavuz (). Resimli Osmanlı Tarihi, İstanbul:
  • Jenkins, Hester Donaldson (1911). “Google Books” (İngilizce). Ibrahim Pasha: Grand Vizir of Suleiman the Magnificient. University of Toronto Libraries. ISBN 978-1-152-32717-7.

Kaynak: https://tr.wikipedia.org/wiki/Pargal%C4%B1_%C4%B0brahim_Pa%C5%9Fa

Comments

Add a Comment
  1. Your comment is awaiting moderation.

    Kudos, I appreciate it!
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    female viagra without a prescription
    viagra online
    viagra vs premature ejaculation
    generic viagra 100mg

  2. Your comment is awaiting moderation.

    Excellent forum posts. Thank you!
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    dangers of viagra mayo clinic
    generic viagra 100mg
    benefits of recreational viagra use
    viagra for sale uk

  3. Your comment is awaiting moderation.

    Nicely put, Regards!
    https://www.genericviagracubarx.com/
    generic viagra since
    viagra pills
    subaction showcomments viagra optional older
    generic viagra online

  4. Your comment is awaiting moderation.

    Appreciate it, Loads of facts.

    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    off brand viagra
    generic viagra
    free trial viagra cialis levitra
    buy viagra online

  5. Your comment is awaiting moderation.

    Many thanks. Ample stuff!

    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    2000 cheap daily feb statistics viagra
    viagra without a doctors prescription
    why do women take viagra
    cheap viagra

  6. Your comment is awaiting moderation.

    Kudos! I value this!
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    viagra amsterdam
    viagra without a doctor prescription
    generic viagra caverta caverta pillshoprxcom
    generic viagra 100mg

  7. Your comment is awaiting moderation.

    Kudos, I value it.
    https://www.genericviagracubarx.com/
    who manufacturers generic viagra
    buy viagra online
    viagra hypertension
    buy viagra online

  8. Your comment is awaiting moderation.

    You reported that effectively.
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    buy viagra no rx
    buy viagra
    viagra shipped overnight
    viagra without a doctor prescription

  9. Your comment is awaiting moderation.

    Whoa all kinds of useful tips!
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    spiro c viagra
    viagra without a doctor prescription
    viagra and pulmonary hypertension
    cheap viagra

  10. Your comment is awaiting moderation.

    This is nicely said! !
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    viagra triangle chicago
    viagra online
    light switch plate viagra
    viagra online

  11. Your comment is awaiting moderation.

    Truly quite a lot of amazing info!
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    viagra kitchen commercial
    generic viagra
    is generic viagra the real thing
    buy viagra

  12. Your comment is awaiting moderation.

    Many thanks. Lots of postings!

    https://www.genericviagracubarx.com/
    viagra at saudia
    generic viagra 100mg
    viagra rezeptfrei
    generic viagra 100mg

  13. Your comment is awaiting moderation.

    You made your point.
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    viagra overnite shipping
    viagra for women
    cialis and viagra not working
    generic viagra 100mg

  14. Your comment is awaiting moderation.

    You have made your point very nicely..
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    viagra samples free generic
    viagra for sale uk
    counterfiet viagra from china
    buy viagra

  15. Your comment is awaiting moderation.

    Thanks. I appreciate it.
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    max dose viagra
    viagra online
    viagra free gratis
    viagra for sale uk

  16. Your comment is awaiting moderation.

    Incredible all kinds of superb information!
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    never mix viagra steroides
    viagra without a doctors prescription
    vega viagra
    generic viagra

  17. Your comment is awaiting moderation.

    Seriously all kinds of fantastic material!
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    brand name viagra silagra silagra cumwithuscom
    buy viagra
    what does viagra pills look like
    viagra without a doctor prescription

  18. Your comment is awaiting moderation.

    You definitely made the point!
    https://www.genericviagracubarx.com/
    viagra lightswitch
    buy viagra online
    viagra zenegra
    cheap viagra

  19. Your comment is awaiting moderation.

    Information certainly taken!!
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    viagra interaction with nebivolol
    buy viagra online
    viagra pill for women
    viagra for sale uk

  20. Your comment is awaiting moderation.

    Wow many of superb data.
    https://www.genericviagracubarx.com/
    viagra perscription online
    viagra without a doctors prescription
    make natural viagra
    viagra 100mg

  21. Your comment is awaiting moderation.

    You actually said it terrifically!
    https://www.genericviagracubarx.com/
    cheapest generic viagra and takes checks
    viagra for women
    wellman clinic viagra
    viagra pills

  22. Your comment is awaiting moderation.

    Information clearly utilized..
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    viagras ad campaign
    viagra online
    viagra boring edinburgh pages girl
    generic viagra online

  23. Your comment is awaiting moderation.

    Thanks a lot, Very good information.
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    viagra sizes
    generic viagra 100mg
    alternative medication to viagra
    generic viagra

  24. Your comment is awaiting moderation.

    With thanks. I enjoy this!
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    viagra commercials
    viagra generic
    viagra and woman
    generic viagra online

  25. Your comment is awaiting moderation.

    Lovely stuff. Appreciate it.
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    pictures of men on viagra
    viagra for sale uk
    viagra birthday card printable
    viagra 100mg

  26. Your comment is awaiting moderation.

    Nicely put, Kudos.
    https://www.genericviagracubarx.com/
    sildenafil citrate viagra generic
    generic viagra online
    brand name viagra silagra silagra cumwithuscom
    viagra without a doctor prescription

  27. Your comment is awaiting moderation.

    You actually mentioned this wonderfully!
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    can viagra lower your bp
    viagra 100mg
    online pharmacy prescription drug viagra
    viagra for sale uk

  28. Your comment is awaiting moderation.

    Whoa loads of useful info!
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    political cartoon with bush and viagra
    buy generic viagra
    usa viagra
    viagra without a doctor prescription

  29. Your comment is awaiting moderation.

    Good knowledge. Appreciate it!
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    we to buy viagra online
    generic viagra 100mg
    edinburgh tid viagra search charles linskaill
    viagra pills

  30. Your comment is awaiting moderation.

    Incredible loads of fantastic tips.
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    viagra generic cheap fast
    generic viagra
    viagra ad
    viagra without a doctor prescription

  31. Your comment is awaiting moderation.

    You have made your point!
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    snow white viagra girl
    buy viagra online
    viagra blood low pressure
    generic viagra

  32. Your comment is awaiting moderation.

    With thanks. I value this.
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    viagra expiration
    viagra pills
    define viagra
    buy generic viagra

  33. Your comment is awaiting moderation.

    Really lots of wonderful tips.
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    cheap levitra viagra href foro forum
    generic viagra
    walmart pharmacy viagra cost
    viagra for sale uk

  34. Your comment is awaiting moderation.

    You actually explained it terrifically!
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    which herb is a viagra substitute
    buy viagra online
    testosterone viagra
    viagra 100mg

  35. Your comment is awaiting moderation.

    Thank you, Plenty of advice.

    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    which tesco store sells viagra
    cheap viagra
    overnight shipping viagra soft
    buy viagra

  36. Your comment is awaiting moderation.

    Beneficial write ups. With thanks.
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    generic viagra lowest prices
    generic viagra
    united states discount viagra
    buy viagra online

  37. Your comment is awaiting moderation.

    You actually revealed this very well!
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    viagra meltabs softabs
    viagra without a doctors prescription
    viagra drink
    viagra 100mg

  38. Your comment is awaiting moderation.

    Superb write ups. Thanks a lot!
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    is mexican viagra real
    viagra online
    order genuine viagra online consultation
    viagra for sale uk

  39. Your comment is awaiting moderation.

    With thanks, Valuable stuff!
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    viagra avert
    viagra without a doctors prescription
    how to make viagra work longer
    viagra 100mg

  40. Your comment is awaiting moderation.

    You reported this exceptionally well!
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    l-arginine and herbal viagra
    viagra online
    discount drug viagra
    viagra generic

  41. Your comment is awaiting moderation.

    Terrific content, Cheers.
    https://www.genericviagracubarx.com/
    viagra cheap buy online
    generic viagra 100mg
    keyword buy viagra online
    viagra for women

  42. Your comment is awaiting moderation.

    You said it very well.!
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    tips on using viagra
    viagra 100mg
    difference between 50mg viagra and 100mg
    viagra for women

  43. Your comment is awaiting moderation.

    Perfectly expressed without a doubt! !
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    viagra discussion board
    generic viagra 100mg
    pill cheap viagra
    generic viagra

  44. Your comment is awaiting moderation.

    Nicely put. Kudos.
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    death by viagra
    viagra 100mg
    preclinical testing of viagra
    viagra for sale uk

  45. Your comment is awaiting moderation.

    You revealed it well!
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    viagra cheapest
    generic viagra
    viagra over the internety
    generic viagra online

  46. Your comment is awaiting moderation.

    Lovely forum posts, Thanks.
    https://www.genericviagracubarx.com/
    viagra price list
    buy viagra online
    retail price for viagra
    generic viagra 100mg

  47. Your comment is awaiting moderation.

    Nicely voiced certainly. !
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    why am i getting viagra email
    viagra for women
    viagra for wimen
    viagra pills

  48. Your comment is awaiting moderation.

    Really all kinds of good knowledge.
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    viagra trial sample
    buy generic viagra
    viagra alternetives
    viagra online

  49. Your comment is awaiting moderation.

    Thanks a lot! An abundance of knowledge!

    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    viagra dmso solubility
    viagra 100mg
    texas flomax interaction viagra
    generic viagra online

  50. Your comment is awaiting moderation.

    Really a good deal of awesome knowledge.
    https://www.genericviagracubarx.com/
    viagra testimony
    viagra for sale uk
    robin williams viagra video
    cheap viagra

  51. Your comment is awaiting moderation.

    Nicely put, Thanks.
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    psych viagra falls
    generic viagra
    stress and viagra
    viagra for sale uk

  52. Your comment is awaiting moderation.

    Great information. Cheers!
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    viagra bottle
    viagra 100mg
    viagra effectiveness
    generic viagra online

  53. Your comment is awaiting moderation.

    Thanks a lot. I like this!
    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    viagra add men singing
    viagra online
    viagra equivilant
    generic viagra 100mg

  54. Your comment is awaiting moderation.

    Thanks a lot, I enjoy this.
    https://www.viagrawithoutadoctorsmim.com/
    viagra exp date
    viagra generic
    viagra onlone
    viagra online

  55. Your comment is awaiting moderation.

    Kudos. I value this.
    https://www.viagrawithoutdoctormsn.com/
    herbal viagra australia
    generic viagra online
    viagra paypal india
    viagra for women

  56. Your comment is awaiting moderation.

    Nicely put, Many thanks.
    https://www.viagrawithoutdoctorntx.com/
    viagra dog
    generic viagra online
    how long viagra breaks in system
    buy viagra online

  57. Your comment is awaiting moderation.

    You revealed it well.
    https://www.genericviagracubarx.com/
    helping viagra work
    viagra without a doctor prescription
    viagra from china
    generic viagra 100mg

  58. Your comment is awaiting moderation.

    Many thanks, A good amount of stuff.

    https://www.viagrawithoutdoctorbnt.com/
    viagra 100mg
    viagra without a doctors prescription
    why is viagra brand better
    viagra without a doctor prescription

  59. Your comment is awaiting moderation.

  60. Your comment is awaiting moderation.

    Kudos, Ample advice.

    http://viagrawithoutadoctorsntx.com/
    is viagra safe
    buy generic viagra
    cialis medicine online order rx viagra
    buy viagra

  61. Your comment is awaiting moderation.

    Superb data. Cheers.
    http://viagrapego.com/
    viagra title object
    viagra for women
    best price viagra australia
    viagra online

  62. Your comment is awaiting moderation.

    Appreciate it! Numerous data.

    http://viagrawithoutadoctormsn.com/
    dangers of viagra mayo clinic
    cheap viagra
    ebay dding buy viagra
    cheap viagra

  63. Your comment is awaiting moderation.

    Kudos. I enjoy this.
    http://viagrawithoutadoctormsn.com/
    viagra 50 mg side effects
    viagra without a doctor prescription
    viagra 500mg
    buy generic viagra

  64. Your comment is awaiting moderation.

    Many thanks! Awesome stuff.
    http://viagrapego.com/
    how to boost your viagra
    cheap viagra
    compare levitra cialis viagra
    viagra pills

  65. Your comment is awaiting moderation.

    Good stuff. Kudos.
    http://viagrapego.com/
    canadian viagra without prescription
    generic viagra
    viagra george w bush conservative opposition
    viagra for women

  66. Your comment is awaiting moderation.

    Thanks, Plenty of forum posts.

    http://viagrawithoutadoctorsntx.com/
    buy cheap uk viagra
    buy generic viagra
    mens health natural viagra
    viagra online

  67. Your comment is awaiting moderation.

    Cheers, A lot of postings!

    http://viagrawithoutadoctormsn.com/
    cheapest viagra america
    viagra for women
    take extenze and viagra
    buy generic viagra

  68. Your comment is awaiting moderation.

    Nicely put. Thanks!
    http://viagrawithoutadoctormsn.com/
    online medicines rx cialis viagra order
    cheap viagra
    viagra package insert
    viagra for women

  69. Your comment is awaiting moderation.

    Amazing all kinds of helpful facts.
    http://viagrapego.com/
    best price for sildenafil generic viagra
    generic viagra online
    viagra w overnight shipping
    cheap viagra

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir